Słowiańszczyzna dawniej i dziś. O faktach, mitach i współczesnych fantazmatach w Rabce-Zdroju

Czy rzeczywiście wiemy, jak żyli, w co wierzyli i jak postrzegali świat dawni Słowianie? A może część tego, co dziś uznajemy za słowiańskie dziedzictwo, jest przede wszystkim współczesnym wyobrażeniem? Na te i wiele innych pytań odpowiadał podczas piątkowego spotkania w Rabce-Zdroju dr hab. Piotr Grochowski, prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Wykład „Słowiańszczyzna dawniej i dziś. Fakty i fantazmaty” odbył się 7 sierpnia w Miejskiej Bibliotece Publicznej w ramach cyklu „Światopoglądy”, organizowanego przez Stowarzyszenie Kulturowy Gościniec.

Gość o dawnych Słowianach

Spotkanie rozpoczęło się od powitania uczestników i przedstawienia zaproszonego gościa. Prof. Piotra Grochowskiego powitał prezes Stowarzyszenia Kulturowy Gościniec Jan Ceklarz, natomiast sylwetkę prelegenta i temat spotkania przybliżyła sekretarz stowarzyszenia dr Katarzyna Ceklarz.

Przedstawiając gościa, organizatorzy zwrócili uwagę na jego dorobek naukowy oraz wieloletnie zainteresowania badawcze. Dr hab. Piotr Grochowski, prof. UMK w Toruniu, jest etnologiem, folklorystą i kulturoznawcą zajmującym się m.in. folklorem, literaturą popularną, wierzeniami ludowymi, teoriami spiskowymi oraz współczesnymi formami rodzimowierstwa.

Już od pierwszych minut spotkania było jasne, że wykład nie będzie kolejną opowieścią o „tajemniczych Słowianach”, dawnych bogach i zaginionych królestwach. Profesor postawił sobie znacznie trudniejsze zadanie – oddzielić to, co rzeczywiście wiemy o dawnych Słowianach, od tego, co współcześnie sobie o nich wyobrażamy.

Między dawną tradycją a współczesnym rodzimowierstwem

Jednym z pierwszych tematów poruszonych podczas spotkania było współczesne rodzimowierstwo słowiańskie. Profesor opowiedział o swoich badaniach terenowych, które pozwoliły mu przyjrzeć się temu środowisku z bliska.

Omówił m.in. jego najważniejsze elementy – wiarę w wielu bogów, kult przodków, określone wyobrażenia dotyczące konstrukcji świata oraz współczesny kalendarz świąt nawiązujących do dawnych tradycji.

Ważnym rozróżnieniem było także wskazanie różnicy pomiędzy osobami deklarującymi wiarę w rodzimowierstwo a tzw. rodzimokulturowcami, którzy interesują się słowiańską tradycją i obrzędowością, nie traktując ich jednak jako religii.

Słowiańskość stała się modna

W dalszej części wykładu prof. Grochowski przyjrzał się zjawisku współczesnej „mody na Słowiańszczyznę”. Motywy słowiańskie są dziś obecne w wielu obszarach życia – od ubrań, biżuterii i kosmetyków, przez kuchnię i rzemieślnicze piwa, po muzykę, literaturę, festiwale i turystykę.

Słowiańskie inspiracje pojawiają się również w kulturze popularnej. Profesor zwrócił uwagę zarówno na muzykę folkową i metalową, jak i produkcje popowe, w których motywy słowiańskie stały się rozpoznawalnym elementem artystycznego przekazu.

Osobnym zjawiskiem jest budowanie współczesnych „słowiańskich osad”, organizowanie festiwali czy rozwój różnych form rekonstrukcji i stylizacji dawnej kultury. Jak zauważył wykładowca, współczesna fascynacja Słowiańszczyzną nie jest więc wyłącznie zainteresowaniem historią. Stała się również elementem rynku, popkultury i poszukiwania własnej tożsamości.

Wielka Lechia i współczesne fantazmaty

Sporo miejsca poświęcono także zjawiskom, które z naukowego punktu widzenia budzą zdecydowany sprzeciw badaczy. Jednym z nich jest tzw. turbosłowiaństwo, związane m.in. z przekonaniem o istnieniu potężnego przedchrześcijańskiego imperium Wielkiej Lechii oraz teoriami o celowym ukrywaniu prawdziwej historii Polski.

Profesor pokazywał, w jaki sposób tego rodzaju narracje powstają i dlaczego cieszą się popularnością. Ich atrakcyjność wynika często z prostych odpowiedzi na skomplikowane pytania oraz z potrzeby odnalezienia w przeszłości powodów do dumy.

Co naprawdę wiemy o dawnych Słowianach?

Najważniejszym problemem pozostaje jednak odpowiedź na pytanie, co rzeczywiście możemy powiedzieć o dawnych Słowianach.

Jak podkreślał prof. Grochowski, badania nad ich kulturą są trudne przede wszystkim dlatego, że nie zachowały się własne, obszerne źródła pisane pochodzące z okresu przedchrześcijańskiego. Archeologia dostarcza wielu cennych informacji, ale same przedmioty nie zawsze pozwalają jednoznacznie odtworzyć wierzenia czy sposób myślenia ludzi, którzy je wytworzyli.

Dlatego badacze muszą korzystać z różnych metod – analizować źródła archeologiczne, późniejsze przekazy pisane, materiały etnograficzne oraz porównywać tradycje różnych ludów. Wykład pokazał również, że w nauce istnieją poważne spory dotyczące m.in. religii dawnych Słowian oraz ich pochodzenia i migracji.

Słowianie nie byli jedną wspólnotą?

Jednym z ciekawszych wątków była kwestia tożsamości dawnych Słowian. Współcześnie często wyobrażamy ich sobie jako jeden lud posiadający wspólną kulturę, religię i świadomość przynależności.

Tymczasem rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana. Wspólnota językowa jest faktem – współczesnymi językami słowiańskimi posługuje się ponad 300 milionów ludzi. Znacznie trudniej natomiast mówić o jednej, wspólnej kulturze dawnych Słowian. Wiele elementów przypisywanych dziś Słowianom może mieć znacznie starsze, indoeuropejskie korzenie i występować również w tradycjach innych ludów.

Słowiańszczyzna jako współczesny fantazmat

W finale wykładu pojawiła się najważniejsza refleksja dotycząca tytułowych „fantazmatów”. Według prof. Grochowskiego współczesna Słowiańszczyzna jest w dużej mierze konstruktem tworzonym przez ludzi żyjących dzisiaj – sposobem opowiadania o własnej przeszłości, budowania tożsamości i poszukiwania własnego miejsca w świecie.

Nie oznacza to jednak, że zainteresowanie słowiańskim dziedzictwem jest czymś bezwartościowym. Przeciwnie – może być punktem wyjścia do poznawania historii, folkloru i kultury, pod warunkiem, że potrafimy odróżnić to, co potwierdzają źródła, od tego, co jest współczesną interpretacją, legendą czy ideologiczną opowieścią.

W tym kontekście profesor mówił również o nostalgii postkolonialnej – potrzebie odnalezienia własnej wartości i zakorzenienia poza schematem ciągłego „doganiania Zachodu”. Fascynacja Słowiańszczyzną może być więc nie tylko zainteresowaniem przeszłością, ale także odpowiedzią na współczesne potrzeby społeczne i kulturowe.

Spotkanie, które skłaniało do myślenia

Wykład prof. Piotra Grochowskiego nie był więc jedynie opowieścią o dawnych wierzeniach. Stał się przede wszystkim próbą pokazania, jak powstają nasze wyobrażenia o przeszłości i dlaczego tak łatwo łączymy historyczne fakty z późniejszymi interpretacjami i współczesnymi mitami.

Spotkanie w Miejskiej Bibliotece Publicznej było kolejną propozycją Stowarzyszenia Kulturowy Gościniec, która łączy popularyzację wiedzy z otwartą dyskusją nad ważnymi zjawiskami współczesnej kultury.

Wieczór w Rabce-Zdroju pokazał, że pytanie o dawnych Słowian wciąż jest bardzo aktualne. Być może właśnie dlatego, że mówiąc o odległej przeszłości, w rzeczywistości często opowiadamy również o sobie – o tym, kim jesteśmy, skąd chcemy pochodzić i jakiej historii potrzebujemy dzisiaj.