Regionalizm w XXI wieku. O człowieku, miejscu i tożsamości rozmawiano w Muzeum Orkana
W Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju odbyło się kolejne spotkanie z cenionego cyklu „Piyknie pyto na posiady”, organizowanego przez Związek Podhalan Oddział Gorczański oraz Muzeum. Tym razem uczestnicy mieli okazję wysłuchać wykładu dr hab. Anny Mlekodaj zatytułowanego „Regionalizm – czym był, czym jest i czym ma szansę stać się w przyszłości”.
Spotkanie zgromadziło liczne grono słuchaczy zainteresowanych kulturą, historią i współczesnymi wyzwaniami związanymi z zachowaniem regionalnej tożsamości. Wśród gości obecny był również burmistrz Rabki-Zdroju, prezes Gorczańskiego Oddziału Związku Podhalan w Rabce-Zdroju Wiktor Zachwieja i przedstawiciele Związku Podhalan, lokalnych instytucji kultury, działacze społeczni oraz mieszkańcy miasta i regionu.
Wydarzenie miało także wyjątkowy charakter ze względu na niedawne wyróżnienie przyznane prelegentce. Dr hab. Anna Mlekodaj została laureatką pierwszej nagrody Województwa Małopolskiego za działalność na rzecz ochrony gwary oraz dziedzictwa kulturowego Podtatrza. Gratulacje złożyli jej przedstawiciele organizatorów, a także kapelan Związku Podhalan ks. Paweł Duźniak, który podkreślił ogromny dorobek naukowy i społeczny badaczki.
Już na początku wykładu prelegentka zaznaczyła, że regionalizm nie może być traktowany wyłącznie jako temat akademickich rozważań. Według niej jest on przede wszystkim sposobem rozumienia świata i odpowiedzialnego działania w rzeczywistości, którą współtworzymy. Odwołując się do myśli patrona muzeum, Władysława Orkana, przypomniała, że troska o własną kulturę i miejsce zamieszkania pozostaje aktualnym wyzwaniem także dziś.
Jednym z najważniejszych zagadnień poruszonych podczas spotkania było rozróżnienie między przestrzenią a miejscem. Jak tłumaczyła prelegentka, przestrzeń jest jedynie obszarem geograficznym, natomiast miejsce powstaje wtedy, gdy człowiek nadaje mu znaczenie poprzez swoją kulturę, historię, wartości i codzienne doświadczenia. To właśnie ludzie sprawiają, że ziemia staje się miejscem zakorzenionym w pamięci i tradycji.
Znaczną część wykładu poświęcono również ideom regionalizmu sformułowanym przez Władysława Orkana. Mlekodaj przypomniała, że regionalizm podhalański opierał się na poczuciu wspólnoty, samostanowieniu oraz szacunku dla kultury wsi. Nie oznaczał jednak zamknięcia się w przeszłości. Wręcz przeciwnie - miał stanowić fundament rozwoju społecznego, gospodarczego i edukacyjnego, umożliwiając harmonijne przechodzenie ku przyszłości.
Interesującym wątkiem była refleksja nad współczesnym postrzeganiem kultury ludowej. Prelegentka zwróciła uwagę na różnicę między folkloryzmem a autentycznym doświadczeniem życia na wsi. Folkloryzm, obecny podczas festiwali czy występów scenicznych, pokazuje kulturę w uporządkowanej, reprezentacyjnej formie. Tymczasem prawdziwe dziedzictwo kryje się w codziennym doświadczeniu ludzi, ich pracy, języku, zwyczajach i sposobie postrzegania świata.
Dr hab. Anna Mlekodaj omówiła także trzy wielkie przełomy komunikacyjne w dziejach ludzkości: wynalezienie pisma, wynalezienie druku oraz współczesną rewolucję cyfrową. Szczególną uwagę poświęciła wpływowi nowych technologii na relacje międzypokoleniowe. Zauważyła, że w świecie internetu i mediów cyfrowych tradycyjny model przekazywania wiedzy między pokoleniami ulega osłabieniu, a młodzi ludzie często szybciej odnajdują się w nowych technologiach niż ich rodzice czy dziadkowie.
Zdaniem prelegentki współczesność stawia przed regionalizmem zupełnie nowe zadania. Jeśli dawniej w centrum zainteresowania znajdował się region jako wspólnota terytorialna, dziś najważniejszy powinien być człowiek. Regionalizm ma pomagać ludziom odnaleźć swoje korzenie, budować poczucie tożsamości i zakorzenienia w świecie, który coraz częściej przenosi się do przestrzeni wirtualnej.
Szczególnie ciekawy okazał się przykład chleba jako przedmiotu badań regionalnych. Profesor pokazała, jak jeden codzienny produkt może opowiadać historię całej kultury. Chleb łączy bowiem człowieka z naturą poprzez uprawę zboża, z religią poprzez jego symbolikę sakralną, z historią poprzez dawne sposoby odżywiania oraz z językiem poprzez liczne przysłowia i powiedzenia obecne w gwarze i polszczyźnie.
Podsumowując swoje wystąpienie, Anna Mlekodaj zwróciła uwagę na zagrożenie powstawaniem tzw. „nie-miejsc” – przestrzeni pozbawionych tożsamości, historii i więzi społecznych. Do takich miejsc zalicza się często galerie handlowe, lotniska czy anonimowe przestrzenie współczesnych miast. Rolą regionalistów jest natomiast pomaganie ludziom w odnajdywaniu prawdziwych miejsc - zakorzenionych w pamięci poprzednich pokoleń, nasyconych znaczeniami i budujących poczucie wspólnoty.
Piątkowe spotkanie w Muzeum Orkana stało się nie tylko wykładem naukowym, ale również inspirującą refleksją nad kondycją współczesnego człowieka. Uczestnicy mogli przekonać się, że regionalizm nie jest jedynie pielęgnowaniem dawnych tradycji, lecz żywą odpowiedzią na wyzwania współczesnego świata. W czasach globalizacji i cyfryzacji może on bowiem pomagać odnaleźć to, co najważniejsze - poczucie przynależności, odpowiedzialność za własne miejsce oraz świadomość kulturowych korzeni.
