Willa Krzywoń odzyska blask. Rusza jedna z najważniejszych inwestycji w zabytki Rabki-Zdroju

W Rabce-Zdroju rozpoczyna się kolejny ważny etap ratowania historycznego dziedzictwa miasta. W poniedziałek, 7 września, w Urzędzie Miejskim podpisano umowę z wykonawcą na kompleksowy remont i przebudowę zabytkowej Willi Krzywoń. Obiekt, który przez dziesięciolecia był świadkiem rozwoju rabczańskiego uzdrowiska, ma zostać nie tylko odrestaurowany, ale także otrzymać zupełnie nowe życie. W przyszłości powstanie tu nowoczesne centrum opowieści o historii Rabki, miejsce wystaw, spotkań i działalności lokalnych organizacji.

Inwestycja jest częścią polsko-słowackiego projektu „Źródła historii / Žriedla histórie”, realizowanego przez Gminę Rabka-Zdrój wspólnie z Gminą Plaveč w ramach programu Interreg Polska–Słowacja 2021–2027, w Priorytecie 3 „Twórcze i atrakcyjne turystycznie Pogranicze”.

Projekt znalazł się na trzecim miejscu listy rankingowej i został wybrany do dofinansowania jako jeden z zaledwie sześciu spośród ponad stu złożonych wniosków. To pokazuje skalę konkurencji i znaczenie przedsięwzięcia, które ma połączyć ochronę dziedzictwa z rozwojem turystyki i współpracą transgraniczną.

Umowa na prawie 9 milionów złotych

Podpisana w Rabce-Zdroju umowa obejmuje realizację najważniejszej części inwestycji – kompleksowego remontu, przebudowy i rozbudowy Willi Krzywoń oraz dostosowania jej do nowych funkcji.

Wartość kontraktu z wykonawcą wynosi blisko 9 milionów złotych brutto. Prace ma zrealizować firma Robex-Bud, a zgodnie z podpisaną umową inwestycja powinna zostać zakończona do 20 grudnia 2027 roku.

– Termin realizacji od dzisiaj, od podpisania umowy, do 20 grudnia 2027 roku, więc tempo absolutnie szalone – mówił podczas spotkania przedstawiciel zespołu realizującego projekt.

Podkreślano, że zadanie będzie dużym wyzwaniem. Willa jest bowiem obiektem zabytkowym, a podczas remontu mogą pojawić się nieprzewidziane problemy wymagające dodatkowych uzgodnień z konserwatorem zabytków.

Sam burmistrz Leszek Świder zwrócił uwagę na objętość podpisywanej dokumentacji.

– Umowa ma ponad 60 stron bez załączników. Kiedyś mnie uczyli, że jak umowa przekracza cztery strony, to już jest niebezpieczne – żartował podczas podpisywania dokumentów.

Za żartobliwą uwagą kryje się jednak skala przedsięwzięcia. Remont zabytkowego obiektu wymaga precyzyjnego przygotowania, nadzoru inwestorskiego, autorskiego i konserwatorskiego oraz stałej współpracy wykonawcy z projektantami i służbami ochrony zabytków.

W wydarzeniu uczestniczyli również przedstawiciele słowackiej gminy Plaveč, partnera projektu. Ich obecność podczas podpisania umowy z wykonawcą była kolejnym potwierdzeniem dobrej współpracy obu samorządów i wspólnej realizacji projektu „Źródła historii”.

Od zaniedbanego budynku do centrum historii Rabki

Willa Krzywoń należy do najcenniejszych zabytkowych obiektów związanych z początkami rabczańskiego uzdrowiska. Powstała po 1864 roku i początkowo nosiła nazwę „Pod Scholastyką”.

Była częścią reprezentacyjnej zabudowy rozwijającego się Zakładu Kąpielowego Juliana Zubrzyckiego. To właśnie w drugiej połowie XIX wieku Rabka zaczęła przekształcać się z niewielkiej miejscowości w znane uzdrowisko, przyciągające kuracjuszy z różnych części Galicji.

O willi wspominano już w „Opisie Zakładu Zdrojowego w Rabce” z 1869 roku. W pierwszym przewodniku po uzdrowisku, wydanym w 1888 roku przez lekarza zdrojowego dr. Franciszka Mieczysława Głuchowskiego, znalazła się informacja, że budynek oferował kuracjuszom 16 mieszkań obejmujących około 20 pokoi.

Willa szybko stała się jednak czymś więcej niż tylko obiektem mieszkalnym dla przyjezdnych.

Przez lata mieściła się tutaj cesarsko-królewska poczta, która funkcjonowała w tym miejscu do 1929 roku. Później w budynku swoją siedzibę miała Komisja Zdrojowa. W okresie okupacji niemieckiej urzędował tutaj Zarząd Gminy. Po II wojnie światowej obiekt wykorzystywano m.in. na cele mieszkaniowe i instytucjonalne.

Historia Willi Krzywoń jest więc w pewnym sensie historią samej Rabki – jej uzdrowiska, administracji, mieszkańców, kuracjuszy i kolejnych przemian, jakie zachodziły w mieście przez ponad półtora wieku.

Jeden z symboli starej Rabki

Willa reprezentuje charakterystyczną dla XIX-wiecznej architektury uzdrowiskowej stylistykę szwajcarsko-tyrolską. Jej bryłę tworzą m.in. szerokie połacie dachu, drewniane ganki i werandy, dekoracyjne zastrzały, ażurowe balustrady oraz bogaty detal snycerski.

Szczególną wartość ma zachowana konstrukcja szachulcowa, drewniane stropy oraz odkryte we wnętrzach fragmenty polichromii.

Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków województwa małopolskiego pod numerem A-832.

Dziś jego stan wymaga jednak kompleksowej interwencji. Gmina Rabka-Zdrój od kilku lat szukała możliwości finansowania remontu kolejnych historycznych budynków znajdujących się w jej zasobie.

Jak mówił burmistrz Leszek Świder, samorząd nie byłby w stanie przeprowadzić tak kosztownej inwestycji wyłącznie z własnego budżetu.

Przypomniał przy tym, że wcześniej udało się odnowić Willę „Pod Aniołem”, której modernizacja kosztowała około 8,5 mln zł.

– Mamy kilka budynków, które są własnością gminy. Niestety są w stanie opłakanym. Sami jako samorząd nie jesteśmy w stanie tych budynków wyremontować z własnych środków i szukaliśmy tutaj różnych źródeł finansowania – mówił burmistrz.

Dzięki projektowi „Źródła historii” Willa Krzywoń ma stać się drugim z ważnych historycznych obiektów, któremu uda się przywrócić dawny blask.

Kompleksowy remont i nowe funkcje

Zakres inwestycji jest bardzo szeroki. Nie chodzi wyłącznie o odświeżenie elewacji czy wymianę dachu.

W ramach zadania przewidziano m.in. wzmocnienie fundamentów i ścian piwnic, pogłębienie części podziemnej, remont i wymianę osłabionych drewnianych stropów, remont kominów, naprawę konstrukcji szachulcowej oraz wykonanie nowej klatki schodowej i szybu windowego.

Winda ma połączyć wszystkie kondygnacje i sprawić, że zabytkowy budynek będzie dostępny również dla osób ze szczególnymi potrzebami.

Remont obejmie również elewacje, dach, ganki i balkony, stolarkę okienną i drzwiową, drewniane podłogi, tynki, kamieniarkę, elementy metalowe oraz snycerskie.

Szczególną uwagę poświęcono wnętrzom. Konserwatorzy będą odsłaniać i zabezpieczać zachowane polichromie. W miejscach, w których pozwolą na to wyniki badań, przewidziana jest także rekonstrukcja historycznego wystroju.

Wymienione zostaną instalacje wewnętrzne i przyłącza, a teren wokół budynku otrzyma układ ścieżek nawiązujący do historycznego charakteru tego miejsca.

Nie tylko remont. W willi powstanie opowieść o Rabce

Największą zmianą będzie jednak to, co znajdzie się wewnątrz.

Po zakończeniu prac Willa Krzywoń ma stać się nowoczesnym centrum historii Rabki-Zdroju.

Nie będzie to klasyczne muzeum z szeregiem gablot, które zwiedzający ogląda w ustalonej kolejności. Ekspozycja ma wykorzystywać współczesne technologie, ale jednocześnie pozostawać mocno zakorzeniona w autentycznej historii miasta.

Planowane są m.in. projekcje, animacje, dźwięk, światło, elementy sensoryczne, hologramy i interaktywne stanowiska.

Technologia ma służyć przede wszystkim temu, aby historię można było nie tylko przeczytać, ale również zobaczyć, usłyszeć i do pewnego stopnia doświadczyć.

Od soli do uzdrowiska

Już w holu wejściowym zwiedzających ma przywitać instalacja artystyczna nawiązująca do geologicznej historii Rabki – od złóż soli i solanki aż po powstanie uzdrowiska.

Centralnym elementem ma być efektowny żyrandol z kryształami soli, elementami przypominającymi konstrukcję tężni oraz podświetlanymi kroplami.

Dalej rozpocznie się multimedialna podróż przez dzieje miasta.

Korytarz parteru stanie się swoistym tunelem czasu. Za pomocą animowanych obrazów przypominających ilustracje ze starych ksiąg przedstawione zostaną średniowieczne początki Rabki, związki z cystersami ze Szczyrzyca, postać biskupa Jana Muskaty, lokacja miejscowości na prawie magdeburskim oraz znaczenie dawnych szlaków handlowych.

Historia Rabki zostanie przy tym połączona z dziejami słowackiego Plavča.

Dawna Rabka wróci na chwilę do życia

Jednym z ciekawszych elementów ekspozycji będzie przestrzeń stylizowana na dawny bar zdrojowy.

Wykorzystane zostanie autentyczne wyposażenie pochodzące z baru „U Lorenca i Wenca”. Zwiedzający będą mogli poznać atmosferę dawnego życia towarzyskiego uzdrowiska, przeglądać stylizowane kroniki oraz poznawać historie ludzi, którzy odwiedzali Rabkę.

Pojawi się także nietypowy zegar, który zamiast godzin będzie pokazywał kolejne okresy historii miasta.

Na piętrze znajdzie się natomiast zrekonstruowana apteka, oparta na oryginalnym wyposażeniu dawnej Apteki pod Gwiazdą.

Tu historię opowiadać będzie hologram aptekarza. Otwieranie szuflad ma uruchamiać również doświadczenia zapachowe, a dawne receptury zostaną zestawione ze współczesną wiedzą dotyczącą zdrowia, ruchu i profilaktyki.

Kuracjusze, moda i życie codzienne

Jednym z pomysłów jest także odtworzenie pokoju kuracjusza.

W jego wnętrzu pojawią się holograficzne postacie pokazujące codzienne życie dawnych gości uzdrowiska. Szczególnym elementem będzie widok przez okno. Kamera pokaże współczesny park, na który zostaną nałożone obrazy spacerujących kuracjuszy w strojach z minionych epok.

W jednym miejscu spotkają się więc dwie Rabki – współczesna i ta sprzed dziesięcioleci.

Ekspozycja poświęcona modzie pokaże natomiast świat dawnych domów mody, pracowni krawieckich i zakładów szewskich. Zwiedzający będą mogli stworzyć strój dla wirtualnego manekina, wybierając elementy charakterystyczne dla określonej epoki.

To również nawiązanie do lokalnego rzemiosła, które przez lata było ważną częścią życia rozwijającego się kurortu.

Kino, fotografie i drewniana architektura

W Willi Krzywoń znajdzie się również kameralne „stare kino”. Stylizowany projektor ukryje współczesną technologię, za pomocą której prezentowane będą archiwalne filmy i materiały dotyczące historii Rabki.

W sąsiedniej przestrzeni pokazany zostanie rozwój miasta, parku zdrojowego i charakterystycznej drewnianej architektury uzdrowiskowej.

Szczególnie interesująco zapowiada się fotoplastykon stereoskopowy, w którym dawne fotografie Rabki zostaną zestawione ze współczesnymi ujęciami tych samych miejsc.

W planach jest również stanowisko pozwalające stworzyć własną „pocztówkę z Rabki” i wysłać ją drogą elektroniczną.

Dla współczesnego mieszkańca czy turysty będzie to szansa na zobaczenie, jak bardzo zmieniło się miasto, a jednocześnie jak wiele jego dawnych elementów nadal pozostaje obecnych w przestrzeni.

Willa otwarta dla mieszkańców

Nowa funkcja budynku nie ograniczy się do ekspozycji.

Poddasze zostanie przystosowane do organizowania wystaw czasowych, spotkań, lekcji, warsztatów, wernisaży, koncertów i niewielkich przedstawień.

Znajdzie się tam system wystawienniczy, oświetlenie ekspozycyjne i sceniczne, mobilne siedziska oraz niewielka scena.

Co ważne, przestrzeń ta ma być również dostępna dla lokalnych organizacji pozarządowych i grup społecznych.

To właśnie ten element może zdecydować o tym, czy Willa Krzywoń będzie jedynie kolejną atrakcją turystyczną, czy rzeczywiście stanie się jednym z aktywnych miejsc życia społecznego Rabki-Zdroju.

– Nie tylko będzie dla turystów, ale będzie także dla was – podkreślano podczas spotkania.

Gmina chce bowiem, aby budynek był miejscem spotkań, prezentacji dorobku lokalnych stowarzyszeń, organizacji wydarzeń i działań skierowanych do mieszkańców.

Rabka i Plaveč – wspólna historia, różne drogi

Willa Krzywoń jest jednak tylko jedną częścią większego przedsięwzięcia.

Po drugiej stronie granicy partner projektu – Gmina Plaveč – realizuje inwestycję związaną ze swoim średniowiecznym zamkiem i wzgórzem zamkowym.

Tam powstaną m.in. miejsca parkingowe, ścieżki dostępu, parking dla osób z niepełnosprawnościami oraz centrum informacji turystycznej.

Ruiny zamku zostaną lepiej udostępnione zwiedzającym, a nowoczesna prezentacja multimedialna ma pokazać, jak obiekt wyglądał w przeszłości i jaką rolę odgrywał w historii regionu.

Jak podkreślała Livia Kowalciková, dla niewielkiego Plavča jest to największa inwestycja w historii miejscowości.

– 4,5 miliona euro to są duże kwoty. Dla Plavca – małej wsi na Słowacji – to jest największa inwestycja w historii – mówiła.

Idea jest prosta: turysta, który odwiedzi Rabkę, ma otrzymać zachętę do poznania Plavča, a osoba zwiedzająca słowacką część projektu ma być zachęcona do przyjazdu do Rabki-Zdroju.

Prawie 4,5 miliona euro na wspólny projekt

Całkowita wartość projektu „Źródła historii / Žriedla histórie” wynosi 4 471 655,96 euro.

Wydatki kwalifikowalne to 4 274 393 euro, natomiast dofinansowanie całego projektu wynosi 3 419 514,33 euro.

Na część realizowaną przez Rabkę-Zdrój przypada 2 506 826,90 euro, z czego dofinansowanie wynosi 1 929 226,20 euro.

Część projektu realizowana przez Gminę Plaveč ma wartość 1 964 829,06 euro, a dofinansowanie tej części wynosi 1 490 288,13 euro.

Po stronie Rabki przewidziano 15-procentowy wkład własny.

Nie tylko dwie inwestycje, ale wspólny produkt turystyczny

Jak podkreślano podczas konferencji, projekt nie ma kończyć się wraz z zakończeniem prac budowlanych.

Jego ważnym elementem jest stworzenie transgranicznego produktu turystycznego, który połączy Rabkę-Zdrój, Plaveč i kolejne miejscowości.

Wspominano m.in. o współpracy z Muszyną oraz słowackim Chmelnicą, a także o wykorzystaniu istniejących tras i szlaków rowerowych.

Planowane jest również uzupełnienie oznakowania brakujących odcinków i lepsze połączenie istniejących sieci tras, m.in. ze Szlakiem wokół Tatr.

– Ten projekt łączy bowiem nie tylko dwie inwestycje, ale dwa samorządy, dwa regiony i przede wszystkim ludzi po obu stronach granicy – mówił starosta Plavča Peter Szlosar.

Podkreślał jednocześnie, że współpraca Rabki-Zdroju i Plavča nie powinna zakończyć się wraz z rozliczeniem projektu.

„Partnerstwo nie kończy się wraz z projektem”

Podczas konferencji starosta Plavča zwracał uwagę, że wykonane inwestycje mają stworzyć podstawę do dalszego wspólnego działania.

– Partnerstwo między gminą Rabka-Zdrój a gminą Plaveč nie kończy się wraz z zakończeniem realizacji projektu – mówił.

Chodzi o wspólne wykorzystanie powstałej infrastruktury, promocję obu miejscowości oraz dalszy rozwój transgranicznej oferty turystycznej.

To podejście dobrze wpisuje się w ideę programu Interreg. Nie chodzi bowiem wyłącznie o wyremontowanie dwóch zabytków, lecz o wykorzystanie ich jako punktów tworzących większą, wspólną opowieść o polsko-słowackim pograniczu.

Kolejny ważny krok w ochronie starej Rabki

Dla Rabki-Zdroju inwestycja ma znaczenie znacznie szersze niż sam remont jednego budynku.

Willa Krzywoń jest jednym z kilku zachowanych obiektów należących do najstarszej warstwy architektonicznej uzdrowiska. Jej odnowienie będzie kolejnym elementem procesu przywracania historycznej zabudowie miasta należnego miejsca.

Burmistrz Leszek Świder podkreślał, że gmina posiada jeszcze inne zabytkowe obiekty wymagające remontu i przygotowuje dokumentacje pozwalające w przyszłości ubiegać się o kolejne środki.

– Chcemy, żeby do tych budynków wróciło nowe życie, żeby zmienić ich przeznaczenie – mówił.

W tym kontekście Willa Krzywoń może być ważnym przykładem zmiany podejścia do zabytkowej zabudowy. Nie chodzi bowiem o zachowanie budynku wyłącznie jako pomnika przeszłości. Ma on nadal funkcjonować, przyciągać ludzi, służyć mieszkańcom i turystom oraz opowiadać historię miejsca, w którym powstał.

„Źródła historii” już się rozpoczęły

Podpisanie umowy z wykonawcą jest symbolicznym momentem rozpoczęcia najbardziej widocznego etapu projektu.

Przed wykonawcą ponad rok intensywnych prac. Przed samorządem – konieczność pilnowania harmonogramu, finansów i wymogów konserwatorskich. Przed zespołem odpowiedzialnym za ekspozycję – stworzenie nowoczesnej opowieści o Rabce, która nie zgubi autentyczności miejsca.

Jeżeli wszystkie założenia zostaną zrealizowane, pod koniec 2027 roku w centrum Rabki pojawi się zupełnie nowa przestrzeń – łącząca zabytek, muzeum, centrum informacji turystycznej, nowoczesną ekspozycję oraz miejsce aktywności mieszkańców.

Willa Krzywoń ma więc przestać być jedynie świadkiem dawnej historii.

Ma stać się miejscem, w którym tę historię będzie można odkrywać na nowo.

A sama nazwa projektu – „Źródła historii” – nabiera w przypadku Rabki szczególnego znaczenia. Źródła to przecież nie tylko solanki, dzięki którym powstało uzdrowisko. To również źródła pamięci o ludziach, budynkach, wydarzeniach i przemianach, które przez ponad 160 lat stworzyły Rabkę-Zdrój, jaką znamy dzisiaj.

Po podpisaniu umowy goście ze słowackiego Plevca, burmistrz Rabki-Zdroju Leszek Świder, miejscy radni, wykonawca inwestycji, dyrektorzy rabczańskich placówek oraz przedstawiciele lokalnych stowarzyszeń udali się na miejsce przyszłej inwestycji. W zabytkowej willi Krzywoń mogli zobaczyć jej obecny stan i przekonać się, jak wiele pracy wymaga przywrócenie obiektowi dawnego charakteru. Była to również okazja do rozmowy o planowanych pracach i przyszłym wykorzystaniu odnowionej willi.

Do końca 2027 roku Willa Krzywoń ma przejść drogę od wymagającego ratunku zabytku do jednego z najważniejszych miejsc opowiadających historię Rabki. Jeśli inwestycja zostanie zrealizowana zgodnie z planem, będzie to nie tylko remont kolejnej starej willi, ale przywrócenie do życia ważnego fragmentu dawnego uzdrowiska.